Шууд Chart

Эгэл нэгэн атлаа эгэлгүй хүмүн Чимэдбазар абугай

2014-02-28 12:58:02

- Эрдэнэ мэргэн ноён хутагтын хүү Чимэдбазар хувилгааны 100 жилийн ойд -

Одоогоос 100 жилийн тэртээ 1913 оны үхэр жил Монголын говь нутгийн нэгэн айлд  Чимидбазар хэмээх хөвгүүн мэндэлсэн нь алс хэтдээ “амьд бурхан Амбаа” хэмээн олон түмэнд хүндлэгдэн ёстой л “далдыг мэддэг Далай ламтан” болно гэж хэн мэдэх билээ.  Халхын 13 тамгатай хутагтын нэг Эрдэнэ Бишрэлт мэргэн ноён хутагт Б.Содномцэрэн улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэн егүүтгэгдэхийн өмнө нутгийнхандаа хандаж хэлэхдээ: “жинхэнэ хувилгаан чинь манай энэ хүү юм шүү дээ. Надаас хойш манай энэнтэй уулзаж, юмаа асууж байгаарай” хэмээн хүү Чимидбазарыг зааж хэлсэн юм гэнэ лээ хэмээн  Өвөрхангай нутгийнхан ярьдаг.

Ноён хутагт Б.Содномцэрэн 1937 оны арваннэгдүгээр сарын 1-нд Өвөрхангай аймгийн Дотоодыг Хамгаалах хэлтсийн мөрдөн байцаагч Гомбосүрэн, Мажиг нарт байцаагдаж байхдаа, “Өөрийн дансны ам хэн хэн, хэд хэчнээн, тэд нар хөрөнгө хогшилтой болох” гэсэн асуултад дараах хариултыг өгсөн байдаг. Түүнд: “Ам бүл 4.  Эхнэр Насантогтох, хүүхэд Чимидбазар, Даваадорж нартай бид нар нэг хөрөнгөтэй” гэж мэдүүлсэн баримт ТЕГ-ын Тусгай архивт байна.

Ноён Хутагтыг 19 хоногийн дотор таван удаа мэдүүлэг аваад 1937 оны арванхоёрдугаар сарын 24-ний өдөр Онцгой Бүрэн эрхт Комиссын 5 дугаар  хурлын тогтоолоор хувьсгалын эсэргүү бүлэгт оролцсон, цуурхал тараасан гэх хэрэгт холбогдуулан Шүүх Цаазны Бичгийн 43, 47 дугаар зүйлээр буудан алахаар шийтгэж, оноосон ялыг гүйцэтгэжээ. Тийнхүү XX зууны Монголын говь, тал нутагт бурханы шашин хөгжүүлэхэд өөрийн хувь нэмрээ оруулж асан эрдэмт хутагт, сүсэгтэн олондоо ач тусаа үзүүлж шүтэгдсэн ачит багш, Сайн ноён хан аймгийн тамгатай найман хутагтын нэг, Монголын  тамгатай 13 том хутагтын нэг, Эрдэнэ мэргэн ноён хутагтын сүүлчийн хувилгаан  Б.Содномцэрэн Сталинизмын их хядлагад өртөн амь үрэгдсний дараахан түүний дөнгөж 25 нас хүрч байсан хөвгүүн Чимидбазарыг Дотоод яамны “ногоон малгайтнууд” мөн л барьж аваачаад хилс хэрэг тулган байцаажээ.

Түүнийг Ноён Хутагтын хүү төдийгүй авралч, гүрэмч, хувьсгалд тэрсэлсэн хэмээн шоронд цагдан хорьж байгаад шүүхээс гадуур, хууль бусаар бий болгон Х.Чойбалсанаар удирдуулсан Онцгой Бүрэн Эрхт Комисс гэгчийн  1938 оны 6-р сарын 17-ны өдрийн 23-р тогтоолоор 10 жил хорих ялаар хилс шийтгэжээ (Улс төрийн хэлмэгдэгсдийн дурсгал Цагаан ном. I боть. УБ.2010.х-513).

Хэдэн жилийн турш шоронд хоригдон, нэр төр, бие сэтгэлээрээ хохирч хэлмэгдсэн Чимидбазарыг 1941 оны 7-р сарын 23-нд ДЯЯ-ны дэргэдэх Тусгай Комиссын 5 тоот магадлалаар цагаатгаж, нэр төрийг нь сэргээсэн байна. Төрийн цагаатгалын зэрэгцээ түмний хүндлэл, дурсамж нь улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийн дурсгалыг мөнхжүүлэх үйлсэд ихээхэн хувь нэмэртэй билээ. Түүнийг хоригдож байхдаа төмөр замд Оросуудтай хамт ажиллаж байсан, юм оёж сурсан сайн оёдолчин байсан. “Аавтай хамт шоронд хоригдсон хүмүүсийг цуваргаж аваачаад бууддаг байжээ. Харин аав л нэг хүний хамт хоёулахнаа амьд үлдсэн. Ноён хутагтын аврал байсан байх аа” хэмээн түүний хүү, Монгол Улсын Ардын багш Ч.Насантогтох дурсдаг.

Чимидбазар  абугай мөн л нутаг орондоо хүндлэн бишрэгдсэн, хүний зам мөрийг засаж, заяа төөргийг тэгшилдэг, эгэлгүй ид шидтэй, зөн билэгтэн,  гэгээн чанарын хүн байв. Тэрбээр Өвөрхангай аймгийн Хайрхандулаан сумын нутагт 1982 онд насан өөд болтлоо амьдарч байсан бөгөөд нутгийнхан нь түүнийг “Амбаа”  хэмээн нэрийг нь хэлэхээс цээрлэн авгайлж, гайхамшигт зөн билэг, ид шид, ач тусыг нь одоо болтол бахархан дурссаар байдаг билээ. Тухайлбал, Хайрхандулаан сумын уугуул Чойваанчигийн Дамдинсүрэн дурсахдаа:
 “1967 оны хавар аав минь муудаж тамир тэнхээ ч үгүй болов. Би аавыгаа нэг өдөр түшээд сууж байлаа. Гэтэл үдээс хойш гаднаас Амбаа нутгийн бас нэг номтой лам Жанцандорж гуайтай ороод ирлээ. Жанцандорж гуай хэлж байна: “Намайг Амбаа яаруулаад, нөгөө өвгөн (Хан Хөгшний хүрээний умзад лам явсан Ш.Чойваанчиг гэлэнг хэлжээ) чинь явах нь, одоохон очихгүй бол болохоо байлаа” гээд сандаргаад яаран ирлээ” гэж байсан юм. Аав ч нар хананаас мултрах нуу (гэрт туссан нараар цагийг баримжаалжээ) гэж надаас асуугаад байлаа. Ингээд аав минь сүүлийн тамираа шавхан байж ирсэн хоёр өвгөнтэй хамт гурвуулаа нэг ном уншиж гүйцээд, нээрээ л нар хананы толгойгоос мултрахад (үдээс хойш) бие нь сулраад, нас барсан юм” гэж ярьдаг билээ.

Тийнхүү хоорондоо дотно сайн холбоотой, номтой гурван буурал нэгийгээ ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлэхийг зөн билгээрээ урьдчилан мэдээд амжиж уулзаж, хойд насандаа эргэн уулзах ерөөл тавьсан ажээ. Хамтарч уншсан энэ номны учрыг аавд “гурван өвгөн эргэж учрахын барилдлага, ерөөл тавьлаа” гэж ээж нь тайлбарлаж хэлжээ.

Үүний маргааш  “Амбаа дээрээ очиж хаана оршуулахыг асуугаад ир” гэсэн ээжийнхээ даалгавраар миний аав Дамдинсүрэн Амбаагийнд очиход “Чамд бүгээн зүсмийн нэг морь байна. Тэр чинь газрыг нь зааж өгнө. Газарт явах замд чинь халуун хошуутай мал дайралдна. Түүнийг барьж аваад зүүн чихэнд нь амийг чинь дархаллаа, хишиг буянаа хайрла гэж хэлээд энэ шар тосыг аманд нь хийгээд явуулаарай” гэхчилэн хэлжээ.

Аав: “Судар ном ч үзэхгүй, зоос ч гүйлгэлгүй шууд л үлгэр шиг юм хэлэхээр юу ч мэдэхгүй залуу гайхалгүй яахав. Дэмий ч ирэв үү дээ. Жанцандорж гуайдаа л очдог байж” гэж бодож суутал Амбаа: ”хүү минь тэгж болдоггүй юм. Би чам шиг залуу явсан” хэмээн бодлыг нь “уншиж” хэлсэн гэдэг. Амбаа өвөөгийн хэлсэн ёсоор аав нь эцгийнхээ шарилыг оршуулах газар гуйхаар Тойн ламын мухар гэдэг газар руу 20 гаруй хүний хамт морь унаад явжээ. Энэ тухай аав цааш нь:
 “Үүрийн харанхуйгаар Ширүүн богчийн хөтөл дээгүүр дөнгөж өнгийтөл хар нүдэн зүсмийн ганцхан эр хонь гараад ирлээ. Тэр дор нь Амбаагийн хэлснээр хавар цагийн муу эр хонийг морин дээрээс дор нь шүүрч бариад авлаа. Гэхдээ тэрхэн зуур, энэ Ширүүн богчийг чөтгөртэй гэдэг. Энэ чинь арай нөгөө чөтгөр нь биш байгаа, чөтгөр бол хошуу нь хүйтэн байдаг юм гэсэн гэж бодоод ам руу нь хуруугаа хийж үзтэл  халуун байдаг юм байна. Тэгээд Амбаагийн хэлснээр түүний өгсөн шар тосыг аманд нь хийгээд хэлснээр нь хийсэн юм. Ингээд газар дээрээ ирж, яг тавих газраа сонгох гээд улсууд хэд хэдэн овоо тавиад байлаа. Би хайртай шарга морио хэд хазуулах гээд хазаарыг нь амгайвчлан хөтлөөд явж байтал морь зулгараад шээлээ шүү. Тэгээд л заа Амбаагийн хэлсэн газар мөн байна. Наана чинь овоогоо тавия гэцгээгээд цугларлаа. Гэтэл яг морь шээсэн газрын дээхэн цагаан шар өнгийн дөрвөлжиндүү дэрний чулуу нь байж байна. Доохно нь хөлийг нь өшиглүүлж тавих хэдэн дэрстэй. Хоорондоо хонхордуу газар юм. Ингэж л Амбаагийн хэлсэн бүхэн яг үнэн болсон юм” гэж дурсдаг.

Гэхдээ аав хожим болтол үүрийн харанхуйд ганц хонь явна гэдэг ямар учиртай юм бол, чөтгөр нь л байсан байх гэж дахин эргэлзээд тэр хавийнхныг тандаж үзэхэд Батжанцангийнх гэдэг айл хаваржиж байсан бөгөөд тэдний хар нүдэн зүсмийн хонь яагаад ч юм ганцаархнаа тэгж тааралдсан болохыг мэдээд сая үнэмшсэн гэдэг.

Амбаагийн талаар сонин сайхан дурсамж өгүүлдэг нутгийн бас нэг хүн бол Хайрхандулаан сумын уугуул, миний ээж Бат-Өлзийн Мягмар билээ. Ээж 20 гаруйхан настайдаа Амбаад үе, үе бараалхан, уулздаг байснаа өгүүлдэг. Ээж Төв аймагт суралцаж байсан аав Дамдинсүрэнгийн талаар: ”Амбаа, манай нөхөр ямар явна? Та хэлж өгөөч гэхэд Амбаа “танай хүн зодолдоод л явж байна. Зүгээрээ, айх аюулгүй сайн явна” гэдэг, тэр нь үнэн л байдаг байжээ. Бас нэг удаа, “Амбаа! манайх хэдэн хүүхэдтэй болох бол? гэж асуухад Амбаа хариу айлдахдаа “Танайх 10 хүүхэдтэй болно” гэж хэлсэн. Нээрээ л үнэн хэлсэн дээ” гэж ярьдаг юм. 

Амбаагийн тухай энэ мэтийн сонирхолтой дурсамжийг Г.Ринчингүндээ, Т.Түмэнжаргал, Б.Сономдорж, В.Лхамсүрэн, С.Ганбаатар, С.Мөнгөнморь, Ц.Юнгэргиймаа тэргүүтэй олон хүн бахархан ярьсаар байдаг билээ.
1968 оны намар манайхтай Амбаагийнх Хайрхандулаан сумын төвийн дээхни саахалт намаржиж байлаа. Нэг өдөр Амбаа хөгшин Цэгмидийн хамт манайд будаатай цай ууж, энгүүн хөөрөлдөж  байснаа гэнэтхэн:  “Баяр, баяр, баяр ирлээ” гэж дуу алдан өндөлзсөн гэдэг.

Хөгшин нь “За, за! манай энэ ингээд хэлэх, хэлэхгүй юм яриад байдаг юм шүү” гэж байтал гаднаас Амбаагийн баз хүргэний охин Мягмар гэдэг жаахан охин баярын цахилгаан барьсаар ороод иржээ. Үзтэл танай хүү Дамдиншарав олимпт сайн барилдаж хүрэл медаль авлаа” гэсэн цахилгаан байж.
Чимидбазар абугайн том хүү Ч.Дамдиншарав хүн төрөлхтний эв нэгдлийн бэлгэдэл гэгддэг олимпийн бөхийн дансанд Монгол бөхийн алдрыг хамгийн анх оруулсан бол түүнээс хойш яг 40 жилийн дараа 2008 оны Бээжингийн олимпийн дэвжээнээс удаах хүү Ч.Насантогтох нь бөхөд хайртай монголчуудын олон жилийн турш хүсэн хүлээсэн олимпийн анхны аваргыг төрүүлж, мөнхөд дуурсагдах алдар гавьяаны эзэд болох  учиртай байжээ.

Ах дүү Хөдөлмөрийн баатар, Ардын багш нар. Юутай их бахархал, ямар их хувь заяа вэ?
Тийнхүү 1968 оны Мехикогийн олимпоос Монголын олимпийн түүхэн дэх анхны медалийг хүү Ч.Дамдиншарав нь эх орондоо авчирсан тухай баярт мэдээг  хөдөө нутгийнхан Чойваанчигийн Дамдинсүрэнгийнд цай ууж суухдаа сонсож, энэ баярыг Амбаа урьдчилж мэдээд бөөн баяр хөөр болжээ. Монголын олимпийн түүхэн дэх анхны медалийг Өвөрхангай аймгийн Хайрхандулаан сумын хэдэн хүүхэд, хөгшид будаатай цай ууж тэмдэглэсэн түүхтэй.

Амбааг зорин очиж, хэрэг зоригоо даатгах, юм асууж мэдэх гэсэн хол, ойрын хүний хөл тасардаггүй. Тэдний дотор Улаанбаатар хотоос улсын цолтой томоохон бөхчүүд, дарга сайд нар ч их очиж, ажил, үйлсээ даатгадаг байсан тухай нутгийн ард олон болон түүний хүү, Ардын багш Ч.Насантогтох нар дурсан өгүүлдэг.
Амбаагийн ер бусын зөн билэг, ид шидийг нотлох бас нэг сонирхолтой баримт дурдахад: “Манай нутагт ээрүү Аюур гуай гэж хүн байсан юм. Тэр хүн нэг намар Амбаагийн аргалыг аваачаад түлчихэж. Гэтэл суганд нь битүү юм гараад хэд хоног нойргүй хонож, арга буюу Амбаа дээр л очиж дээ. Гэтэл Амбаа: ”Ядарсан улсын аргал түлшийг битгий авч байгаарай” гэхэд Аюур гуай “жа-аа, за-аа” хэмээн ээрэн мөргөөд, тэр даруй зүгээр болсон ажээ.

Тус нутгийн Б.Сономдоржийн нэг хүүхэд хар нялхаараа энджээ. Төдөлгүй гэргий нь дахин бие давхар болсон үед нэг гүү нь унагалжээ. Гэтэл мөнөөх унага нүдгүй байж. Гайхсан эр Амбаад учрыг дуулгаж, аврал гуйжээ. Гэтэл гэргийнх нь хэвлийд олдсон хүүхдийн гэм согогыг хайртай гүүнд нь шилжүүлж, барцадыг нь зайлуулсан ажээ. Харин “нүдгүй унагыг үхэхээр нь буруу харсан эргэнд дарж, булаад, төрөх хүүхэддээ Мөнгөнморь гэж нэр өгөөрэй!” гэж айлдсан ёсоор гүйцэтгэжээ.
Амбаагаас олон ч айл өрх хүүхэддээ нэр авсан гэдэг бөгөөд бөхийн спортын дэлхийн аварга Бундмаагаас эхлээд эх орон, тив дэлхийд танигдсан цөөнгүй алдартан бий.

Нутгийн ард олны дунд ам дамжин ярьсаар байгаа эдгээр дурсамж, яриа бол Эрдэнэ бишрэлт мэргэн ноён хутагтын хүү Чимидбазарын зөн билиг, ид шид, тэнгэр, бурханаас заяасан гайхамшигт авьяас чадлыг ямар нэг хэмжээгээр илэрхийлж байгаа юм.
Амбаа өвгөний хүү спортын мастер, багш Ч.Батдорж гуайг Өвөрхангай, Баянхонгор аймгийн ойр хавийн сумдын ард олон “Баавай” хэмээн авгайлж хүндлэн шүтэж, засал хийлгэж, ном уншуулдаг байлаа. Үүнийг зохиогч миний бие сайн мэдэх билээ. Түүний  бага дүү Ч.Гэндэнжав Өвөрхангай аймгийн Хайрхандулаан суманд амьдарч, хүү Г.Ганзориг нь бөхийн спортын мастер болж, аймгийн начин цолтой барилдаж байна.

Хүмүний амьдралд ховорхон тохиох зөн билэг, ид шид, аврал ачлал Халх Монголын хээр тал нутагт XIX-XXI зуунд амьдарч байсан Эрдэнэ Бишрэлт Мэргэн ноён хутагт Б.Содномцэрэн, түүний хүү  Амбаа хэмээх Р.Чимидбазар, түүний хүү Баавай хэмээх Ч.Батдорж  нарт гурван үе дамжин заяасан нь үнэхээр гайхамшигтай хувь тохиол мөн.

“Эрдэнэ мэргэн ноён хутагт” овгийн өвөр хоорондоо ихэр юм шиг ах дүү дөрвөн  хөвгүүний дотроос Монголын нэрийг дэлхий дахинаа дуурсгасан олон сайхан  бөхөд багшлан Олимпийн анхны аварга бөхийг төрүүлсэн багш, алдарт дасгалжуулагч, Монгол Улсын Ардын багш, Хөдөлмөрийн баатар ах дүү Дамдиншарав, Насантогтох нар Эрдэнэ Бишрэлт мэргэн ноён хутагтын хүү Чимидбазар гэгээнтний үрс юм.

Тэд Монгол хөвгүүдийг бөх болгож, бөх заяатай Монголын алдрыг бүх дэлхийд цуурайтуулсаар байна. Тиймээс Эрдэнэ мэргэн ноён хутагт, түүний хүү Амбаа хэмээх Чимидбазар нарын суу алдар мөнх ажгуу.

Түүхийн ухааны доктор,  ШУА-ийн шагналт Д.ХОРОЛДАМБА

Нийтэлсэн: Д.Хоролдамба

Эгэл нэгэн атлаа эгэлгүй хүмүн Чимэдбазар абугай  
Үзсэн: 5063 Mongolian National Broadcaster  

Сэтгэгдэл бичих:

АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд MNB.mn хариуцлага хүлээхгүй болно. ТА сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууны хэм хэмжээг хүндэтгэнэ үү. Хэм хэмжээг зөрчсөн сэтгэгдэлийг админ устгах эрхтэй. Сэтгэгдэлтэй холбоотой санал гомдолыг 70127055 утсаар хүлээн авна.
1000 Сэтгэгдэлээ бичнэ үү
Зочин [202.131.226.xxx] 2016-07-25 12:18
сайхан түүх байна. гэвч Амбаа өвгөний хамгийн том хүүг Даваадорж гэдэг юм шүү
223.62.180.xxx [223.62.180.xxx] 2014-03-01 20:40
Bayarlalaa.
27.123.214.xxx [27.123.214.xxx] 2014-03-01 11:56
Gaihaltai saihan niitlel baina mash ih bayarlalaa. Tuuh gedeg aguuu ym. Nasaa ah Sharav ah 2 ooroo mash ih baharhdag shuu.
202.126.89.xxx [202.126.89.xxx] 2014-02-28 21:13
Ene saihan barimtat niitlegiig nudend haragdtal bichsen Horoldamba tand bayarlalaa.
202.70.33.xxx [202.70.33.xxx] 2014-02-28 17:40
Надад бас нэр хайрласан гэж манай ээж хэлж байсан юм. Амбаа гуайн нэгэн цээж зураг надад байдаг. Нэр хайрласан утгаар би тэр зургийг хадгалж явдаг...

Бидэнтэй нэгдээрэй